Grzyby tworzą odrębne królestwo organizmów. Należą do niego nie tylko borowiki, kurki i huby, lecz także drożdże, pleśnie oraz grzyby chorobotwórcze. Dlatego odpowiedź na pytanie, jakie są rodzaje grzybów, zależy od przyjętego kryterium: biologicznego, ekologicznego albo użytkowego.
Czym tak naprawdę są grzyby?
Grzyby nie są roślinami ani zwierzętami. To cudzożywne organizmy należące do królestwa Fungi. Nie przeprowadzają fotosyntezy, lecz pobierają substancje organiczne z otoczenia. Ich ciało często tworzą nitkowate strzępki, które razem tworzą grzybnię. Widoczny w lesie kapelusz jest zwykle tylko owocnikiem, czyli strukturą służącą do rozmnażania.
W królestwie grzybów mieszczą się zarówno organizmy jednokomórkowe, takie jak drożdże, jak i rozbudowane grzybnie wytwarzające duże owocniki. Można je spotkać w glebie, wodzie, na drewnie, na żywych organizmach, w żywności i w pomieszczeniach o podwyższonej wilgotności.
Jak nauka klasyfikuje grzyby?
Systematyka grzybów jest rozbudowana i zmienia się wraz z wynikami badań genetycznych. W codziennym języku wygodniej stosuje się podział nieformalny, oparty na wyglądzie oraz wielkości organizmów. Nie zastępuje on klasyfikacji naukowej, ale pomaga zrozumieć różnorodność tej grupy.
Najczęściej wyróżnia się następujące kategorie widoczne z perspektywy biologii i mykologii:
- Grzyby wielkoowocnikowe – tworzą owocniki widoczne gołym okiem, na przykład borowiki, pieczarki, smardze, huby i purchawki.
- Grzyby mikroskopijne – obejmują między innymi drożdże i wiele pleśni, których grzybnia lub struktury rozmnażania są niewidoczne bez powiększenia.
- Workowce – grupa obejmująca między innymi drożdże, część pleśni, smardze i trufle.
- Podstawczaki – należą do nich liczne grzyby kapeluszowe, w tym borowiki, muchomory, pieczarki, gołąbki i kurki.
- Grzyby pasożytnicze – rozwijają się kosztem żywych roślin, zwierząt, ludzi albo innych grzybów.
Ten sam gatunek można opisać na kilka sposobów. Borowik szlachetny jest dużym grzybem wielkoowocnikowym, należy do podstawczaków, tworzy mikoryzę z drzewami i jest uznawany za grzyb jadalny. Każda z tych informacji dotyczy innego kryterium podziału.
Jakie grzyby są jadalne, niejadalne i trujące?
Podział użytkowy odnosi się do znaczenia grzybów dla człowieka. Grzyby jadalne mają owocniki, które po właściwym przygotowaniu mogą być spożywane. W Polsce do znanych przykładów należą borowik szlachetny, podgrzybek brunatny, koźlarz babka, maślak zwyczajny, pieprznik jadalny, mleczaj rydz, czubajka kania, boczniak i pieczarka.
Grzyby niejadalne nie muszą zawierać silnych toksyn. Ich owocniki mogą być zbyt twarde, włókniste, niesmaczne, trudne do przygotowania albo nie mieć wartości kulinarnej. Grzyby trujące zawierają natomiast substancje, które mogą uszkadzać układ nerwowy, przewód pokarmowy, wątrobę lub nerki. Przykładem szczególnie niebezpiecznej toksyny jest amanityna, obecna między innymi u muchomora sromotnikowego.
| Kategoria | Ryzyko | Zasada bezpieczeństwa |
|---|---|---|
| Grzyby jadalne | Mogą być bezpieczne po prawidłowym rozpoznaniu i przygotowaniu | Zbieraj wyłącznie gatunki rozpoznane bez żadnych wątpliwości |
| Grzyby niejadalne | Zwykle nie nadają się do spożycia, nawet jeśli nie są silnie trujące | Nie wkładaj do koszyka okazów nieznanych tylko dlatego, że wyglądają atrakcyjnie |
| Grzyby trujące | Mogą wywołać ciężkie zatrucie, trwałe uszkodzenie narządów, a nawet śmierć | Nie próbuj ich rozpoznawać smakiem, zapachem ani domowymi metodami |
Do najczęściej wymienianych grzybów trujących należą muchomor sromotnikowy, muchomor jadowity, muchomor wiosenny, muchomor plamisty, strzępiak ceglasty, piestrzenica kasztanowata i zasłonak rudy. Sama obecność blaszek, rurek, pierścienia lub określonego koloru nie wystarcza do rozpoznania gatunku. Młode i stare owocniki mogą wyglądać inaczej, a warunki pogodowe zmieniają ich kształt oraz barwę.
Czym są grzyby chorobotwórcze?
Grzyby chorobotwórcze tworzą odrębną kategorię funkcjonalną. Nie oznacza to po prostu „grzybów z lasu”, lecz organizmy zdolne do wywoływania zakażeń u ludzi, zwierząt lub roślin.
Dermatofity zakażają przede wszystkim skórę, włosy i paznokcie. Mogą powodować między innymi grzybicę stóp, paznokci, skóry gładkiej oraz owłosionej. W praktyce wyróżnia się wśród nich rodzaje Trichophyton, Microsporum i Epidermophyton. Do zakażenia może dojść przez bezpośredni kontakt z zakażoną osobą lub zwierzęciem, a także pośrednio przez złuszczony naskórek, włosy i przedmioty mające kontakt ze skórą.
Inną grupę stanowią drożdżaki, w tym rodzaj Candida. Niektóre jego przedstawicielki mogą naturalnie bytować na skórze i błonach śluzowych, ale w określonych warunkach wywołują kandydozę. Pleśnie również mogą mieć znaczenie zdrowotne. Ich zarodniki występują w powietrzu i kurzu, a część gatunków produkuje mikotoksyny lub powoduje zakażenia u osób z osłabioną odpornością.
Grzyby chorobotwórcze nie są tym samym co gatunki zbierane podczas grzybobrania. Ich omawianie należy do mykologii medycznej, a podejrzenie infekcji wymaga konsultacji z lekarzem, zwłaszcza gdy zmiany dotyczą paznokci, skóry głowy, rozległych powierzchni ciała lub pojawiają się u osoby z obniżoną odpornością.
Jak grzyby odżywiają się w przyrodzie?
Ze względu na sposób odżywiania grzyby dzieli się między innymi na saprotrofy, pasożyty i symbionty. Saprotrofy rozkładają martwą materię organiczną, na przykład opadłe liście, drewno i szczątki roślin. Dzięki temu związki chemiczne wracają do obiegu i mogą zostać wykorzystane przez kolejne organizmy.
Pasożyty czerpią substancje odżywcze z żywych gospodarzy. Mogą atakować drzewa, rośliny uprawne, zwierzęta, ludzi albo inne grzyby. Niektóre gatunki rozwijają się także na owadach i innych niewielkich zwierzętach glebowych.
Symbionty żyją w korzystnym związku z innymi organizmami. Najważniejszym przykładem jest mikoryza, czyli współpraca grzybni z korzeniami roślin. Grzyb otrzymuje od drzewa związki organiczne, a roślina może korzystać z większej powierzchni pobierania wody i soli mineralnych. Borowik szlachetny tworzy mikoryzę między innymi ze świerkami, a maślak zwyczajny najczęściej wiąże się z sosną.
Bez grzybów rozkład drewna i ściółki byłby znacznie wolniejszy, a obieg pierwiastków w wielu ekosystemach zostałby zakłócony. Ich znaczenie nie ogranicza się więc do dostarczania ludziom pożywienia.
Jak bezpiecznie zbierać grzyby?
Podczas grzybobrania najważniejsza jest pewność rozpoznania, a nie liczba zebranych okazów. Początkujący powinni uczyć się pod opieką doświadczonego grzyboznawcy lub korzystać z wiarygodnych atlasów, porównując cały owocnik, jego spód, trzon, pierścień, pochewkę, zapach, siedlisko i cechy mikroskopowe, jeśli są wymagane.
Podstawowe zasady bezpiecznego zbierania obejmują:
- Zbieraj tylko te gatunki, które rozpoznajesz bez żadnej wątpliwości.
- Nie wkładaj do koszyka bardzo młodych, uszkodzonych ani przejrzałych owocników.
- Nie opieraj rozpoznania na kolorze, smaku, zapachu, obecności owadów ani miejscu znalezienia.
- Nie stosuj domowych metod z cebulą, srebrną łyżeczką, gotowaniem ani próbą smakową, ponieważ nie wykrywają toksyn.
- Nie niszcz nieznanych grzybów. Pełnią one funkcje ekologiczne i mogą być potrzebne innym organizmom.
Po spożyciu grzybów niepokojące są zwłaszcza następujące objawy:
- nudności, wymioty lub silny ból brzucha,
- biegunka i objawy odwodnienia,
- nadmierna potliwość, zaburzenia widzenia lub duszność,
- senność, pobudzenie, zaburzenia świadomości albo problemy z koordynacją.
Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem, dlatego ich brak tuż po posiłku nie zawsze oznacza bezpieczeństwo. W razie podejrzenia zatrucia:
- Skontaktuj się pilnie z lekarzem lub pogotowiem, szczególnie gdy objawy są silne, dotyczą dziecka albo mogło dojść do spożycia muchomora sromotnikowego.
- Zabezpiecz pozostałości potrawy, surowe grzyby i resztki obierania, aby można było je przekazać do identyfikacji.
- Nie wywołuj wymiotów bez wyraźnego zalecenia personelu medycznego i nie podawaj przypadkowych środków domowych.
- Przekaż lekarzowi informacje o czasie posiłku i liczbie osób, które jadły grzyby, nawet jeśli tylko jedna z nich ma objawy.
Najprostsza zasada brzmi: grzyb, którego nie rozpoznajesz pewnie, powinien pozostać w lesie. Podział na jadalne, niejadalne, trujące, mikroskopijne, pasożytnicze i symbiotyczne pokazuje, że słowo „grzyby” obejmuje bardzo różne organizmy. Bezpieczne korzystanie z ich walorów wymaga wiedzy, ostrożności i rezygnacji z każdego okazu budzącego wątpliwości.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku podejrzenia zatrucia grzybami należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub pogotowiem.
